irisomania
ყვავილის ისტორია
ზამბახი (Iris) მდიდარი ისტორიის, მისტიკური ლეგენდებისა და ღრმა სიმბოლიზმის მქონე ყვავილია, რომელსაც ქართულ კულტურაშიც განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს.სახელწოდება: სახელი "Iris" ძველი ბერძნულიდან მოდის და "ცისარტყელას" ნიშნავს. ღმერთების მაცნე: ბერძნულ მითოლოგიაში ირიდა (Iris) იყო ცისარტყელას ქალღმერთი და ზევსისა და ჰერას მაცნე, რომელსაც სულები მიწიდან ოლიმპოზე გადაჰყავდა. გეოგრაფია: მცენარე ძირითადად გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ ზონებში — ევროპაში, აზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოს ენდემური ზამბახები და მათი მნიშვნელობასაქართველოს ტერიტორიაზე ბოტანიკოსები ზამბახის 11-12 სახეობას გამოყოფენ, რომელთა უმეტესობა ვიწრო ლოკალური თუ კავკასიის რეგიონის უნიკალური ენდემია.
- რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი ქვეყნისთვის?
ენდემურობა ნიშნავს, რომ ეს ყვავილები დედამიწის ზურგზე, ველურ ბუნებაში, სხვაგან არსად იზრდება. ისინი საქართველოს ბიომრავალფეროვნების სავიზიტო ბარათია. ბოტანიკური თვალსაზრისით, ეს მცენარეები გადარჩენილი რელიქტებია, რომლებიც მეცნიერებს ეხმარებათ შეისწავლონ ჩვენი რეგიონის კლიმატის ცვლილებისა და ევოლუციის საუკუნოვანი ისტორია. გარდა ამისა, ეს სახეობები ეკოტურისტებისა და უცხოელი ბოტანიკოსების უდიდეს ინტერესს იწვევს.
- ქართლის ზამბახი (Iris carthaliniae) – იზრდება ძირითადად ჭაობიან ადგილებში.
- ვინოგრადოვის ზამბახი (Iris winogradowii) – კრიტიკულად საფრთხის ქვეშ მყოფი, ულამაზესი ყვითელი ზამბახი, რომელიც მხოლოდ ალპურ ზონაში გვხვდება.
- კახეთის ზამბახი (Iris cacatice) და კავკასიური ზამბახი (Iris caucasica).
- ზამბახის კუთხური სახელწოდებები (ალექსანდრე მაყაშვილის ბოტანიკური ლექსიკონი)
- ალექსანდრე მაყაშვილის მიერ 1961 წელს გამოცემული "ბოტანიკური ლექსიკონი" ხალხური მეტყველების ნამდვილი საგანძურია. საქართველოში სხვადასხვა კუთხეში ზამბახს (განსაკუთრებით მის გავრცელებულ ლურჯ სახეობას) ძალიან საინტერესო ფოლკლორულ სახელს უწოდებდნენ:
- გურული: იაკოსტა
- იმერული: პრასა-ყვავილი
- ლეჩხუმური: ლურჯი ყაყაჩო
- მეგრული: პურასქიაში ვარდი (ნიშნავს პრასისფოთლიან ვარდს) ან არკოთა (წყლის ზამბახი)
- თუშ-ფშავ-ხევსურეთსა და მთიანეთში: ხშირად უბრალოდ "შროშანს" ან "კლდის შროშანს" უწოდებდნენ, რადგან ძველ ქართულში ეს ორი ყვავილი ხშირად ერთ კონტექსტში მოიაზრებოდა.
- დაცვის სტატუსი: ადამიანის ზემოქმედებისა და არაკონტროლირებადი დაკრეფის გამო, საქართველოს ზამბახების უნიკალური სახეობები გადაშენების პირასაა და დაცულია კანონით (შეტანილია წითელ ნუსხაში).